تراکم سنجی استخوان

تراکم سنجی استخوان، که به آن جاذب سنجی اشعه ایکس با انرژی دوگانه، DEXA یا DXA نیز گفته می شود، از دوز بسیار کمی تشعشع یونیزان برای تولید تصاویر داخل بدن (معمولاً ستون فقرات تحتانی (کمر و باسن) برای اندازه گیری میزان ضعف استخوان استفاده می کند. این روش معمولاً برای تشخیص پوکی استخوان و  ارزیابی خطر فرد در ایجاد شکستگی های پوکی استخوان استفاده می شود. DXA ساده، سریع و غیرتهاجمی است. این روش همچنین معمولترین و استاندارد ترین روش برای تشخیص پوکی استخوان است.

این آزمون به آمادگی خاصی نیاز ندارد. اگر احتمال بارداری وجود دارد یا اخیراً معاینه باریم انجام داده اید یا تزریق ماده حاجب برای سی تی یا رادیوایزوتوپ تزریق شده، حتما باید به پزشک اطلاع داده شود. جواهرات را از بدن جدا کرده و لباس های گشاد و راحت بپوشید. ممکن است از شما خواسته شود که لباس بیمارستانی بپوشید. حداقل 24 ساعت قبل از معاینه نباید از مکمل های کلسیم استفاده شود.

اسکن تراکم استخوان چیست؟

اسکن تراکم استخوان که به آن جاذب سنجی اشعه ایکس با انرژی دوگانه (DXA) یا تراکم سنجی استخوان نیز گفته می شود، نوعی تقویت شده از فناوری اشعه ایکس است که برای اندازه گیری ضعف استخوان استفاده می شود. امروزه DXA روش استاندارد برای اندازه گیری تراکم مواد معدنی استخوان BMD است.

اشعه ایکس (رادیوگرافی) یک آزمایش پزشکی غیرتهاجمی است که به پزشکان کمک می کند تا شرایط پزشکی را تشخیص داده و درمان کنند. تصویربرداری با اشعه ایکس شامل قرار گرفتن بخشی از بدن در معرض دوز کمی از اشعه یونیزه برای تولید تصاویر داخل بدن است. اشعه ایکس، قدیمی ترین و بیشترین استفاده از تصویربرداری پزشکی است.

هم اکنون با مشاوران پزشکت مشاوره آنلاین بگیرید

DXA اغلب در قسمت پایین ستون فقرات و باسن انجام می شود. در کودکان و برخی از بزرگسالان، گاهی اوقات کل بدن اسکن می شود. از دستگاه های جانبی که از اشعه ایکس یا سونوگرافی استفاده می کنند، گاهی اوقات برای غربالگری توده استخوان  در بازو استفاده می شود.

در بعضی از جوامع، از CT اسکن با نرم افزار ویژه می توان برای تشخیص یا نظارت بر توده استخوانی (QCT) نیز استفاده کرد. این دقیق است اما کمتر از اسکن DXA کاربرد دارد.

تراکم استخوان در چه مواردی کاربرد دارد؟

تراکم سنجی استخوان | پزشکت

DXA اغلب برای تشخیص پوکی استخوان استفاده می شود، بیماری که اغلب زنان را بعد از یائسگی تحت تأثیر قرار می دهد. اما ممکن است در مردان و به ندرت در کودکان نیز مشاهده شود. پوکی استخوان شامل ضعف تدریجی استخوان و همچنین تغییرات ساختاری است که باعث لاغری، شکنندگی و شکستگی استخوان می شود.

DXA همچنین در ردیابی اثرات درمان پوکی استخوان و سایر بیماری هایی که باعث ضعف استخوان می شود، موثر  است.

آزمایش DXA همچنین می تواند خطر ابتلا به شکستگی در فرد را ارزیابی کند. خطر شکستگی توسط سن، وزن بدن، سابقه شکستگی قبلی، سابقه خانوادگی شکستگی پوکی استخوان و مسائل مربوط به سبک زندگی مانند سیگار کشیدن و مصرف بیش از حد الکل تحت تأثیر قرار می گیرد.

آزمایش تراکم استخوان در شرایط زیر توصیه می شود:
  • کمردرد غیر قابل توضیح
  • زنان با سابقه شکستگی ران یا سیگار کشیدن
  • ابتلا به بیماری تیروئید مانند پرکاری تیروئید
  • دارای بیماری پاراتیروئید، مانند هایپرپاراتیروئیدیسم
  • پس از یائسگی زنانی که از استروژن مصرف نمی کنند.
  • اشعه ایکس نشانگر شکستگی مهره یا سایر علائم پوکی استخوان بوده است.
  • تصاویر DXA از ستون فقرات نشان دهنده تغییر شکل یا شکستگی مهره است.
  • یک زن بعد از یائسگی هستند که قد بلندی یا لاغری (کمتر از 125 پوند) دارد.
  • مردان با شرایط بالینی مرتبط با ضعف استخوان، مانند آرتریت روماتوئید، بیماری مزمن کلیه یا کبد است.
  • از داروهایی استفاده کنید که به عنوان ضعیف کننده استخوان شناخته می شوند، از جمله کورتیکواستروئیدها مانند پردنیزون، داروهای ضد تشنج مختلف مانند دیلانتین و برخی از باربیتورات ها یا داروهای جایگزین تیروئید با دوز بالا.
  • افراد مبتلا به دیابت نوع 1 (قبلاً نوجوان یا وابسته به انسولین نامیده می شد)، بیماری کبدی، بیماری کلیوی یا سابقه خانوادگی پوکی استخوان.
  •  ارزیابی شکستگی مهره (VFA)، معاینه با اشعه ایکس با دوز کم از ستون فقرات برای بررسی شکستگی مهره ها که در دستگاه DXA انجام می شود، ممکن است برای بیماران مسن توصیه شود، به خصوص اگر:

چگونه باید برای تراکم سنجی استخوان آماده شوم؟

حداقل 24 ساعت قبل از معاینه نباید از مکمل های کلسیم استفاده کنید.

باید از لباس های گشاد و راحت استفاده کنید، از پوشیدن لباس هایی که دارای زیپ، کمربند یا دکمه های فلزی هستند، خودداری کنید. اشیایی مانند کلیدها یا کیف پول هایی که در منطقه اسکن شده هستند باید برداشته شوند.

از شما خواسته می شود که در هنگام امتحان برخی از لباس های خود را بردارید و لباس بیمارستانی بپوشید. همچنین ممکن است از شما خواسته شود جواهرات، وسایل دندانپزشکی متحرک، عینک چشم و هر نوع  شی فلزی یا لباسی را که ممکن است در تصاویر اشعه ایکس تداخل ایجاد کند، را از بدن دور کنید.

اگر اخیراً معاینه باریم انجام داده اید یا مواد کنتراست برای اسکن توموگرافی کامپیوتری (CT) یا رادیوایزوتوپ به شما تزریق شده است، پزشک خود را مطلع کنید. قبل از انجام آزمایش DXA ممکن است 10 تا 14 روز صبر کنید.

بسیاری از آزمایشات تصویربرداری در دوران بارداری انجام نمی شود تا جنین در معرض اشعه قرار نگیرد. در صورت لزوم عکسبرداری با اشعه ایکس، اقدامات احتیاطی برای حداقل رساندن تابش به نوزاد انجام می شود.

تجهیزات تراکم سنجی استخوان چه هستند؟

تراکم سنجی استخوان | پزشکت

تجهیزات DXA دو نوع و شامل یک دستگاه مرکزی و یک دستگاه جانبی است.

بیشتر دستگاه هایی که برای DXA استفاده می شوند، دستگاه های مرکزی هستند که برای اندازه گیری تراکم استخوان در مفصل ران و ستون فقرات کاربرد دارند. آنها معمولاً در بیمارستان ها و مطب های پزشکی قرار دارند. دستگاه های مرکزی دارای یک میز مسطح بزرگ و یک “بازو” هستند که بالای سر آن معلق است.

دستگاه های جانبی، تراکم استخوان در مچ دست، پاشنه یا انگشت را اندازه گیری می کنند. اغلب در داروخانه ها و وانت های سیار بهداشتی  موجود است. دستگاه های pDXA کوچکتر از دستگاه های مرکزی DXA هستند و فقط حدود 60 پوند وزن دارند. ممکن است ساختاری شبیه جعبه قابل حمل داشته باشند و فضایی برای قرار دادن پا یا بازو برای تصویربرداری داشته باشد. از سایر فناوری های قابل حمل مانند دستگاه های سونوگرافی با طراحی خاص نیز گاهی اوقات برای غربالگری استفاده می شود. با این حال، DXA مرکزی روش استاندارد است. این معاینه معمولاً به صورت سرپایی انجام می شود.

آزمایش تراکم استخوان DXA بسته به تجهیزات استفاده شده و قسمت های بدن که معمولاً انجام می شود، طی 10 تا 30 دقیقه انجام می شود.

روش کار تراکم سنجی استخوان چگونه است؟

دستگاه DXA یک پرتوی نازک و نامرئی از اشعه ایکس با دوز کم با دو قله انرژی مشخص را از طریق استخوان های مورد بررسی ارسال می کند. یک قله عمدتا توسط بافت نرم و دیگری اوج توسط استخوان جذب می شود. مقدار بافت نرم را می توان از کل کم کرد و آنچه باقی می ماند تراکم مواد معدنی استخوان بیمار است.

دستگاه های DXA دارای نرم افزار ویژه ای هستند که اندازه گیری تراکم استخوان را بر روی مانیتور کامپیوتر محاسبه و نمایش می دهد.

در معاینه مرکزی DXA، که تراکم استخوان ران و ستون فقرات را اندازه گیری می کند، بیمار روی یک میز دراز می کشد. یک مولد اشعه ایکس در زیر بیمار قرار دارد و یک دستگاه تصویربرداری یا آشکارساز در بالا قرار دارد.

برای ارزیابی ستون فقرات، پاهای بیمار روی یک جعبه تکیه داده می شود تا لگن و ستون فقرات پایین (کمر) صاف شود. برای ارزیابی مفصل ران، پای بیمار را در یک بریس قرار می دهند که باسن را به سمت داخل می چرخاند. در هر دو مورد، آشکارساز به آرامی از منطقه عبور می کند و بر روی مانیتور کامپیوتر تصاویر ایجاد خواهد کرد.

در حین عکسبرداری با اشعه ایکس، باید برای مدت چند ثانیه نفس خود را حبس کنید تا احتمال تار شدن تصویر  کاهش یابد.

تست های محیطی ساده تر هستند. انگشت، دست، بازو یا پا در دستگاه کوچکی قرار می گیرد که ظرف چند دقیقه میزان تراکم استخوان را بدست می آورد.

یک روش جانبی به نام ارزیابی شکستگی مهره ای (VFA) اکنون در بسیاری از مراکز انجام می شود. VFA یک معاینه با اشعه ایکس با دوز کم از ستون فقرات برای غربالگری شکستگی مهره ها است که بر روی دستگاه DXA انجام می شود. آزمون VFA فقط چند دقیقه به روش DXA اضافه می کند.

در طول و بعد از تراکم سنجی استخوان چه چیزی را تجربه خواهم کرد؟

تراکم سنجی استخوان | پزشکت

آزمایشات تراکم استخوان یک روش سریع و بدون درد است.

برای دیدن تغییر قابل توجهی در تراکم، کاهش یا افزایش استخوان، ارزیابی های معمول هر دو سال ممکن است لازم باشد. تعداد کمی از بیماران، مانند بیمارانی که داروهای استروئیدی با دوز بالا دارند، ممکن است در شش ماهگی به پیگیری نیاز داشته باشند.

اسکن DXA توسط پزشکان دیگری مانند روماتولوژیست و غدد درون ریز نیز تفسیر می شود. یک پزشک بالینی باید اسکن DXA شما را هنگام ارزیابی وجود عوامل خطر بالینی مانند موارد زیر بررسی کند:

  • روماتیسم مفصلی
  • بیماری مزمن کلیه و کبد
  • بیماری تنفسی
  • بیماری التهابی روده

نتایج آزمون تراکم سنجی استخوانی چه چیزی را نشان می دهد؟

  • نمره T. این عدد میزان استخوانی را که در مقایسه با یک بزرگسال جوان از همان جنس با اوج توده استخوان مقایسه کرده اید، نشان می دهد.
  • نمره 1 به بالا طبیعی تلقی می شود.
  • نمره ای بین  1.1- و 2.4- به عنوان استئوپنی (توده استخوانی کم) طبقه بندی می شود.
  • نمره 5/2 – به پایین به عنوان پوکی استخوان تعریف می شود.
  • نمره T برای تخمین خطر ابتلا به شکستگی و همچنین تعیین نیاز به درمان استفاده می شود.

نمره Z. این عدد نشان دهنده میزان استخوان شما در مقایسه با سایر افراد گروه سنی شما و از همان اندازه و جنسیت است. اگر این نمره به طور غیرمعمول زیاد یا پایین باشد، ممکن است نیاز به آزمایش های پزشکی بیشتر را نشان دهد.

به دلیل تفاوت در موقعیت یابی، معمولاً تغییرات كمی بین اسكن ها مشاهده می شود و معمولاً قابل توجه نیستند.

مزایای تراکم سنجی استخوان در مقابل خطرات چیست؟

تراکم سنجی استخوان | پزشکت

فواید تراکم سنجی استخوان
  • نیازی به بیهوشی ندارد.
  • پس از معاینه با اشعه ایکس، هیچ اشعه ای در بدن بیمار باقی نمی ماند.
  • دانسیتومتری استخوان DXA یک روش ساده، سریع و غیرتهاجمی است.
  • اشعه ایکس معمولاً هیچ عارضه جانبی در محدوده تشخیصی معمول این آزمایش ندارد.
  • از DXA برای تصمیم گیری در مورد نیاز به درمان استفاده می شود یا می توان از آن برای نظارت بر اثرات درمان استفاده کرد.
  • تجهیزات DXA به طور گسترده ای در دسترس است و آزمایش تراکم سنجی استخوان DXA را برای بیماران و پزشکان راحت می کند.
  • میزان تابش مورد استفاده بسیار ناچیز و کمتر از یک دهم دوز استاندارد رادیوگرافی قفسه سینه و کمتر از قرار گرفتن در معرض تابش طبیعی روزانه است .
  • آزمایش تراکم استخوان DXA در حال حاضر بهترین روش استاندارد موجود برای تشخیص پوکی استخوان است. همچنین یک برآوردگر دقیق شکستگی در نظر گرفته می شود.
خطرات تراکم سنجی استخوان

همیشه در اثر قرار گرفتن بیش از حد در برابر اشعه، احتمال کمی برای سرطان وجود دارد. با این حال، مزیت تشخیص دقیق بسیار بیشتر از خطر است.

در صورت وجود احتمال بارداری، زنان باید همیشه به پزشک یا تکنسین اشعه ایکس خود اطلاع دهند. دوز تابش موثر برای این روش متفاوت است.

محدودیت سنجش تراکم استخوان چیست؟

تراکم سنجی استخوان | پزشکت

یک آزمایش DXA نمی تواند شکستگی احتمالی را پیش بینی کند. اما ممکن است خطر نسبی آن را تخمین بزند و برای تعیین نیاز به درمان استفاده می شود.

علیرغم اثربخشی آن به عنوان روشی برای اندازه گیری تراکم استخوان، DXA در افرادی که دچار ناهنجاری ستون فقرات هستند یا افرادی که قبلاً جراحی ستون فقرات داشته اند کاربرد محدودی دارد. وجود شکستگی های فشاری مهره ای یا آرتروز ممکن است در دقت آزمایش اختلال ایجاد کند. در چنین مواردی، سی تی اسکن ممکن است مفیدتر باشد.

دستگاه های DXA مرکزی حساس تر و استانداردتر از دستگاه های pDXA هستند. اما همچنین تا حدودی گران ترند.

آزمایشی که در یک مکان محیطی مانند پاشنه یا مچ دست انجام می شود، می تواند به پیش بینی خطر شکستگی در ستون فقرات یا مفصل ران کمک کند. این آزمایشات در پیروی از پاسخ به درمان چندان مفید نیستند. اگر نشان دهند که دارو درمانی لازم است، باید یک اسکن مرکزی DXA انجام شود.

امتحانات بعدی DXA باید در همان موسسه و در حالت ایده آل با همان دستگاه انجام شود. اندازه گیری های تراکم استخوان به دست آمده با تجهیزات مختلف DXA را نمی توان مستقیماً مقایسه کرد.

منبع:

https://www.radiologyinfo.org/en/info.cfm?pg=dexa


دسته بندی ها : استخوان ها و مفاصل