ضربان قلب نرمال چقدر است؟ چه زمانی خطرناک می‌شود؟

ضربان قلب یکی از مهم ترین شاخص های سلامت بدن است و نشان می دهد قلب در هر دقیقه چند بار می تپد. ضربان قلب طبیعی در بیشتر بزرگسالان، در حالت استراحت بین ۶۰ تا ۱۰۰ ضربه در دقیقه (BPM) است، اما این عدد می تواند با توجه به سن، فعالیت بدنی، استرس یا برخی شرایط جسمی تغییر کند.

درگیرِ این مشکلی یا سوالی داری؟

همین حالا، فوری و آنلاین، مشاورتو با متخصصان قلب و عروق بگیر.

بیش از ۱۴۷ پزشک آنلاین و آماده پاسخگویی

دریافت مشاوره

اگر هنگام اندازه گیری ضربان قلب با عددی بالاتر یا پایین تر از این محدوده روبه رو شده اید، لزوماً به این معنا نیست که دچار بیماری قلبی هستید. در بسیاری از موارد این تغییر طبیعی است، اما گاهی نیز می تواند نشانه یک مشکل جدی باشد که نباید نادیده گرفته شود.

در ادامه این مقاله، بررسی می کنیم ضربان قلب نرمال در سنین مختلف چقدر است، چه عواملی باعث تغییر آن می شوند و چه زمانی بالا یا پایین بودن ضربان قلب می تواند خطرناک باشد.

ضربان قلب نرمال چیست؟

ضربان قلب یا Heart Rate  به تعداد دفعاتی گفته می شود که قلب در مدت یک دقیقه منقبض شده و خون را به سراسر بدن پمپ می کند. این عدد با واحد  BPM (Beats Per Minute) یا «تعداد ضربان در دقیقه» اندازه گیری می شود و یکی از مهم ترین شاخص ها برای ارزیابی عملکرد قلب به شمار می رود. هر بار که قلب می تپد، خون حاوی اکسیژن و مواد مغذی را به اندام های مختلف می رساند؛ به همین دلیل تغییرات ضربان قلب می تواند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت سلامت بدن ارائه دهد.

وقتی درباره ضربان قلب نرمال صحبت می شود، منظور معمولاً ضربان قلب در حالت استراحت است؛ یعنی زمانی که بدن شما در آرامش قرار دارد، فعالیت بدنی انجام نمی دهید و حداقل چند دقیقه استراحت کرده اید. اندازه گیری ضربان قلب در این شرایط، دقیق ترین معیار برای ارزیابی وضعیت طبیعی قلب است. البته عدد طبیعی ضربان قلب برای همه افراد یکسان نیست و عواملی مانند سن، آمادگی جسمانی و شرایط سلامتی می توانند بر آن تأثیر بگذارند.

ضربان قلب طبیعی در سنین مختلف چقدر باید باشد؟

ضربان قلب طبیعی با افزایش سن تغییر می کند و به همین دلیل، عددی که برای یک نوزاد طبیعی است، ممکن است برای یک بزرگسال غیرطبیعی به نظر برسد. به طور کلی، هرچه سن کمتر باشد، قلب سریع تر می تپد تا بتواند نیاز بدن به اکسیژن و مواد مغذی را تأمین کند. با رشد بدن و تکامل سیستم قلب و عروق، تعداد ضربان قلب به تدریج کاهش می یابد و در بزرگسالی به محدوده ثابتی می رسد.

جدول زیر محدوده طبیعی ضربان قلب در حالت استراحت را بر اساس سن نشان می دهد:

البته این اعداد، محدوده های مرجع هستند و ممکن است با توجه به شرایط جسمانی، میزان فعالیت بدنی یا وضعیت سلامت هر فرد، کمی متفاوت باشند. برای مثال، افرادی که به طور منظم ورزش های استقامتی انجام می دهند، معمولاً در حالت استراحت ضربان قلب پایین تری نسبت به سایر افراد دارند، بدون اینکه این موضوع نشانه بیماری باشد.

ضربان قلب طبیعی هنگام خواب، استراحت و ورزش

همانطور که گفتیم ضربان قلب همیشه یک عدد ثابت نیست و در طول شبانه روز با توجه به وضعیت بدن تغییر می کند. عواملی مانند خواب، استراحت، فعالیت بدنی و ورزش باعث می شوند قلب با سرعت متفاوتی خون را به اندام های بدن پمپاژ کند. به همین دلیل، هنگام بررسی طبیعی بودن ضربان قلب باید شرایطی را که اندازه گیری در آن انجام شده است نیز در نظر گرفت.

ضربان قلب طبیعی هنگام خواب

در زمان خواب، فعالیت بدن کاهش پیدا می کند و سیستم عصبی در حالت آرامش قرار می گیرد؛ به همین دلیل، ضربان قلب نیز معمولاً کمتر از زمان بیداری است. در بیشتر بزرگسالان سالم، ضربان قلب هنگام خواب می تواند بین ۴۰ تا ۶۰ ضربه در دقیقه باشد، به ویژه در افرادی که آمادگی جسمانی بالایی دارند. اگر کاهش ضربان قلب با علائمی مانند سرگیجه، ضعف یا بیهوشی همراه نباشد، معمولاً جای نگرانی ندارد.

ضربان قلب طبیعی در حالت استراحت

ضربان قلب در حالت استراحت، معیاری است که پزشکان بیش از هر زمان دیگری برای ارزیابی سلامت قلب از آن استفاده می کنند. این عدد زمانی اندازه گیری می شود که فرد حداقل چند دقیقه در آرامش بوده و فعالیت بدنی انجام نداده باشد. برای بیشتر بزرگسالان، ضربان قلب طبیعی در حالت استراحت بین ۶۰ تا ۱۰۰ ضربه در دقیقه است، اگرچه در ورزشکاران حرفه ای ممکن است کمتر از این مقدار نیز باشد.

ضربان قلب طبیعی هنگام ورزش

با شروع فعالیت بدنی، عضلات به اکسیژن بیشتری نیاز دارند و قلب برای تأمین این نیاز سریع تر می تپد. به همین دلیل، افزایش ضربان قلب هنگام ورزش یک واکنش طبیعی بدن محسوب می شود و مقدار آن به عواملی مانند سن، شدت تمرین و سطح آمادگی جسمانی بستگی دارد. مهم این است که پس از پایان فعالیت، ضربان قلب به تدریج به محدوده طبیعی بازگردد.

چه عواملی باعث تغییر ضربان قلب می‌شوند؟

ضربان قلب در طول روز ثابت نمی ماند و تحت تأثیر عوامل مختلفی ممکن است افزایش یا کاهش پیدا کند. برخی از این تغییرات کاملاً طبیعی هستند و بخشی از واکنش بدن به شرایط محیطی یا فعالیت های روزمره محسوب می شوند، اما گاهی نیز تغییرات غیرعادی می توانند نشانه یک بیماری زمینه ای باشند. به همین دلیل، هنگام بررسی ضربان قلب باید شرایط جسمی و سبک زندگی فرد نیز در نظر گرفته شود.

مهم ترین عواملی که می توانند بر ضربان قلب تأثیر بگذارند عبارت اند از:

• فعالیت بدنی و ورزش: با افزایش فعالیت، قلب برای رساندن اکسیژن بیشتر به عضلات سریع تر می تپد و پس از استراحت، ضربان قلب به تدریج کاهش می یابد.
• استرس و اضطراب: فشارهای روانی و هیجانات باعث ترشح هورمون هایی مانند آدرنالین می شوند که می توانند ضربان قلب را به طور موقت افزایش دهند.
• تب و عفونت: افزایش دمای بدن معمولاً با افزایش ضربان قلب همراه است، زیرا قلب برای پاسخ به نیازهای بیشتر بدن فعال تر می شود.
• مصرف کافئین، نوشیدنی های انرژی زا و سیگار: این مواد می توانند سیستم عصبی را تحریک کرده و باعث افزایش موقت ضربان قلب شوند.
• کم آبی بدن: کاهش حجم مایعات بدن باعث می شود قلب برای حفظ گردش خون سریع تر کار کند.
• مصرف برخی داروها: بعضی داروها مانند داروهای محرک، داروهای تیروئید یا برخی داروهای قلبی ممکن است ضربان قلب را افزایش یا کاهش دهند.
• بیماری های زمینه ای: مشکلاتی مانند اختلالات تیروئید، کم خونی، بیماری های قلبی و برخی اختلالات ریتم قلب می توانند باعث تغییر ضربان قلب شوند.
• سن و آمادگی جسمانی: ورزشکاران و افرادی که آمادگی جسمانی بالایی دارند، معمولاً در حالت استراحت ضربان قلب پایین تری نسبت به سایر افراد دارند که در بسیاری از موارد طبیعی است.

شناخت این عوامل کمک می کند تغییرات طبیعی ضربان قلب را از مواردی که نیاز به بررسی پزشکی دارند، بهتر تشخیص دهید.

تاکی کاردی (ضربان قلب بالا) و برادی کاردی (ضربان قلب پایین) چیست؟

اگر ضربان قلب از محدوده طبیعی خارج شود، ممکن است به دو حالت مختلف بروز کند. تاکی کاردی (Tachycardia) به وضعیتی گفته می شود که ضربان قلب در حالت استراحت بیش از ۱۰۰ ضربه در دقیقه باشد، در حالی که برادی کاردی (Bradycardia) به ضربان قلب کمتر از ۶۰ ضربه در دقیقه در حالت استراحت اشاره دارد. البته این اعداد به تنهایی برای تشخیص بیماری کافی نیستند و باید همراه با سن، وضعیت جسمانی، میزان فعالیت و علائم فرد ارزیابی شوند.

در بسیاری از موارد، تاکی کاردی یا برادی کاردی می توانند واکنشی طبیعی به شرایطی مانند ورزش، استرس، خواب یا آمادگی جسمانی بالا باشند و جای نگرانی نداشته باشند. اما اگر این تغییرات بدون علت مشخص رخ دهند یا با علائمی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس، سرگیجه، غش یا ضعف شدید همراه شوند، ممکن است نشانه یک اختلال زمینه ای باشند و به بررسی پزشکی نیاز داشته باشند.

چه زمانی برای تغییر ضربان قلب به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر افزایش یا کاهش ضربان قلب بدون علت مشخص اتفاق بیفتد، برای مدت طولانی ادامه داشته باشد یا به طور مکرر تکرار شود، بهتر است توسط پزشک بررسی شود تا علت اصلی آن مشخص گردد.

در صورتی که تغییر ضربان قلب با هر یک از علائم زیر همراه باشد، نباید مراجعه به پزشک را به تعویق بیندازید:

• درد، فشار یا سنگینی در قفسه سینه
• تنگی نفس یا مشکل در تنفس
• سرگیجه شدید یا احساس گیجی
• غش یا از دست دادن هوشیاری
• تعریق سرد و غیرعادی
• کبودی لب ها یا نوک انگشتان
• احساس ضعف شدید یا خستگی ناگهانی

همچنین اگر ضربان قلب در حالت استراحت به طور مداوم بالاتر از ۱۰۰ یا پایین تر از ۶۰ ضربه در دقیقه باشد و این وضعیت با علائم ذکرشده همراه شود، لازم است هرچه سریع تر به پزشک متخصص قلب و عروق  یا در موارد شدید به اورژانس مراجعه کنید. تشخیص به موقع می تواند از بروز عوارض جدی تر جلوگیری کرده و در صورت وجود یک بیماری زمینه ای، روند درمان را سریع تر آغاز کند.

چگونه ضربان قلب خود را اندازه بگیریم؟

برای اندازه گیری ضربان قلب، کافی است دو انگشت خود را روی نبض مچ دست یا کنار گردن قرار دهید و تعداد ضربان ها را به مدت ۶۰ ثانیه بشمارید. اگر زمان کافی ندارید، می توانید تعداد ضربان ها را در ۳۰ ثانیه شمارش کرده و عدد به دست آمده را دو برابر کنید. همچنین استفاده از ساعت های هوشمند، دستبندهای سلامتی یا پالس اکسیمتر نیز می تواند به اندازه گیری ضربان قلب کمک کند، اما برای به دست آوردن دقیق ترین نتیجه، بهتر است این اندازه گیری را در حالت استراحت و زمانی که بدن آرام است انجام دهید.

چگونه ضربان قلب را در محدوده طبیعی نگه داریم؟

حفظ ضربان قلب در محدوده طبیعی، علاوه بر سلامت قلب، به بهبود عملکرد کل بدن نیز کمک می کند. اگرچه برخی عوامل مانند سن یا ژنتیک قابل تغییر نیستند، اما با رعایت چند عادت سالم می توان از افزایش یا کاهش غیرطبیعی ضربان قلب تا حد زیادی پیشگیری کرد.

مهم ترین راهکارها برای حفظ ضربان قلب در محدوده طبیعی عبارت اند از:

• به طور منظم ورزش کنید: فعالیت بدنی منظم باعث تقویت عضله قلب و بهبود عملکرد سیستم قلب و عروق می شود.
• خواب کافی و باکیفیت داشته باشید: کم خوابی می تواند باعث افزایش ضربان قلب و فشار بیشتر بر قلب شود.
• استرس و اضطراب را مدیریت کنید: استفاده از تکنیک های آرام سازی، مدیتیشن یا تنفس عمیق می تواند به کنترل ضربان قلب کمک کند.
• مصرف کافئین و نوشیدنی های انرژی زا را متعادل نگه دارید: زیاده روی در مصرف این مواد ممکن است باعث افزایش موقت ضربان قلب شود.
• سیگار و سایر محصولات دخانی را ترک کنید: نیکوتین باعث افزایش ضربان قلب و آسیب به عروق خونی می شود.
• بیماری های زمینه ای را درمان و پیگیری کنید: بیماری هایی مانند اختلالات تیروئید، کم خونی، دیابت و مشکلات قلبی در صورت کنترل نشدن می توانند بر ضربان قلب تأثیر بگذارند.

رعایت این توصیه ها علاوه بر کمک به حفظ ضربان قلب در محدوده طبیعی، خطر ابتلا به بسیاری از بیماری های قلبی و عروقی را نیز کاهش می دهد. اگر با وجود رعایت این نکات، همچنان ضربان قلب شما به طور مداوم خارج از محدوده طبیعی است یا با علائم غیرعادی همراه می شود، بهتر است برای بررسی دقیق تر به پزشک مراجعه کنید.

جمع بندی

ضربان قلب یکی از مهم ترین شاخص های سلامت بدن است و آگاهی از محدوده طبیعی آن می تواند به تشخیص به موقع بسیاری از مشکلات قلبی کمک کند. به طور کلی، ضربان قلب طبیعی در حالت استراحت برای بیشتر بزرگسالان بین ۶۰ تا ۱۰۰ ضربه در دقیقه است، اما عواملی مانند سن، فعالیت بدنی، خواب، استرس و برخی بیماری ها می توانند این عدد را تغییر دهند. به همین دلیل، تنها بالا یا پایین بودن ضربان قلب برای قضاوت درباره سلامت قلب کافی نیست و باید شرایط جسمی و علائم همراه نیز در نظر گرفته شوند.

اگر تغییر ضربان قلب به صورت مکرر رخ می دهد، برای مدت طولانی ادامه دارد یا با علائمی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس، سرگیجه، غش یا تعریق سرد همراه است، بهتر است هرچه سریع تر به پزشک مراجعه کنید. تشخیص زودهنگام و درمان علت زمینه ای، نقش مهمی در پیشگیری از عوارض جدی و حفظ سلامت قلب دارد.

منبع : my.clevelandclini